Abdulhamid Cho‘lpon


Mamlakat: O‘zbekiston
Tug‘ilgan sanasi: 1898-yil
Vafot etgan sanasi: 1938-yil, 4-oktabr
Tarjimai hol

Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon 1898 yil Andijon shahrining Qatorterak mahallasida tug‘ilgan. Uning otasi Sulaymon aka dehqonchilik, hunarmandchilik, bazzozlik bilan shug‘ullanib, «Rasvo» taxallusi bilan hajviy she’rlar yozgan, o‘g‘lining mudarris bo‘lishini xohlagan. Onasi Oysha aya esa o‘g‘lining ijodiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Abdulhamid dastlab eski maktabda, keyin Andijon va Toshkent madrasalarida, rus-tuzem maktabida o‘qidi. U o‘zbek, turk, fors, arab, rus tillarini yaxshi biladigan, Sharq va Ovro‘po madaniyatini chuqur o‘zlashtirgan ziyoli bo‘lib yetishdi, Turkistonda chiqadigan gazetalardan jadidchilik g‘oyalari bilan yaqindan tanishdi va shu g‘oyalarga xizmat qiluvchi asarlar yoza boshladi.
Cho‘lpon 16 yoshidan boshlab ijod qila boshladi, ilk asari «Qurboni jaholat» 1914 yilda yozilgan. Uning ilk she’ri «Turkistonlik qardoshlarimg‘a» (1914) dir. Dastlabki asarlari «Sadoi Farg‘ona», «Sadoi Turkiston» gazetalarida e’lon qilindi. U 1918 yilda Orenburgga bordi va Boshqirdiston huqumatining raisiga kotib bo‘ldi, 1919 yil «Yangi Sharq» gazetasida, 1923 yil Andijondagi «Darxon» gazetasida ishladi.
1921-22 yillarda shoir Fitratning taklifi bilan «Axbori Buxoro» gazetasida muharrirlik qiladi, asarlari bilan «Inqilob», «Haqiqat» jurnallarida ham qatnashib turadi. 30-yillarda matbuotda Cho‘lponga qarshi maqolalar tinimsiz chiqa boshlagach, 1932 yilda Moskvaga ko‘chib ketib, jon saqlaydi. Hatto Cho‘lponning qand kasaliga mubtalo bo‘lgani sababli shotut yeb yurishi ham uning eskilikka mukkasidan berilganini isbotlovchi dalil sifatida unga qarshi kurashda muxoliflarga dastak bo‘lgan. Bu haqda Cho‘lponning o‘zi: «Qand kasalimga hech qayda yaxshi davo topa olmagandan keyin Sharq tabobatiga ishonib ketib, shotut yeyishim yana bir xatoim edi», - deb yozgan.
Cho‘lpon 1924-1926 yillarda Moskvada tashkil etilgan o‘zbek dramstudiyasida tarjimon, adabiy emakdosh va dramaturg sifatida faoliyat ko‘rsatadi, 1935 yilning boshlarida esa Toshkentga qaytib, Hamza nomli teatrda (shu teatrning tashkilotchilaridan biri Cho‘lpon edi) adabiy emaqdosh bo‘lib xizmat qiladi. 1937 yilda Cho‘lpon qamoqqa olinadi, 1938 yil 4 oktyabrda Toshkentda otib tashlanadi. Dahshatlisi shundaki, Cho‘lponni o‘limga hukm qilingan sud qarori 1938 yilning 5 oktyabrida chiqarilgan edi.
Cho‘lpon lirikasining asosiy mavzui mavjud ijtimoiy tuzumga nisbatan isyondir. Uning ishqiy she’rlarida esa soch obrazi muhim ma’no tashiydi. Oktyabr inqilobi bilan murosada bo‘lgan, qatog‘on qurboni Cho‘lpon o‘zining betakror asarlari bilan XX asr adabiyotiga ulkan hissa qo‘shdi. U adabiyotni «o‘tkir yurak kirlarini yuvadurg‘on ma’rifat suvi» deb atagan edi. Shoirning eng sara asarlarini o‘zida jamlagan «Yana oldim sozimni» kitobi 1991 yilda nashr etildi. Shu yili yanga ta’sis etilgan Alisher Navoiy nomidagi mukofotning dastlabki sohiblaridan biri ham Cho‘lpon edi.
U «Qalandar», «Mirzaqalandar», «Andijonlik» va nihoyat Cho‘lpon («Tong yulduzi». Bu taxallusni unga Munavvar qori bergan) taxalluslari bilan ijod qilgan, ko‘pgina asarlarni o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Bu asarlar quyidagilardir: Shekspir «Hamlet», K. Gotstsi «Malikai Turondot», Moler «Xasis», Goldoni «Ikki boyga bir qarol», Shiller «Bosmachilar», Pushkin «Boris Godunov», «Dubrovskiy», Gogol «Tergovchi», Franko «Feruza», Gorkiy «Ona», Andreev «Osilgan yetti kishining hikoyasi», I. S. Turgenev «Cho‘ri qiz» va boshq.
Asarlari: «Uyg‘onish» (1923), «Buloqlar (1922), «Tong sirlari (1926), «Soz» (1923), «Jo‘r» (so‘nggi to‘plami, nashr etilmay qolgan) kabi she’riy to‘ilamlari, «Qurboni jaholat», «Do‘xtur Muhammadyor», «Oydin kechalarda» (hikoya qahramonlari: Zaynab kampir, Qodirjon va boshq.), «Qor qo‘ynida lola», «Novvoy qiz», «Oq podshoning in’omi», «Gavharoy» kabi hikoyalar, «Mushtumzo‘r», «O’rtoq Qarshiboev», «Hujum» (V. Yan bilan hamkorlikda), «Yorqinoy» (1920 yilda yozilgan ertak-pesa, unda o‘zbek folklori (ertaklari) motivlari asosida o‘zbek xalqining erk va ozodlik uchun olib borgan kurashlari gavdalantirilgan. Asar qahramonlari: Po‘lat, O’lmas botir hamda uning qizi Yorqinoy va boshq.) «Kecha va kunduz», «Xalq» (1921), «Binafsha», «Buzilgan o‘lkaga», «Ko‘ngil», «Kishan», «Go‘zal», «Sezgi», «Diyorim», «Vijdon erki», «Ko‘zg‘alish», «Xazon» (1923), «O’zbegim», «Qalandar ishqi», «Galdir», «Yo‘l esdaligi», «Sharq uchun», «Amirning o‘limi», «Erkinlik istagi», «Men shoirmi?» (1928), «Hazon», «Somon parcha», «Cho‘rining isyoni», «Cho‘lpon sevgisi», «Xalil farang», «Kuz», «Hor», «Adabiyot nadur?» (Unda Cho‘lpon «Adabiyot har bir millatshtg hisli ko‘ngul tarixining eng qorong‘u xonalarida maishat (tirikchilik) ning ketishiga qarab har xil tusda va rangda stishgan, fayzli til birla taqdyr etula olmaydurg‘on bir guldur». ...Adabiyot yashasa millat yashar... Hozirda bizg‘a birdan lozim bo‘lgan narsa - adabiyot, adabiyot, adabiyot...» dsb yezgan), «Hijrat» (sahnalashtirilmagan), «Safarnoma», «Qaytish yo‘q» (maqola) va boshq.


Barcha kitoblar (6)